W11. De Zalmvissers

Op zondag 1 maart 2026, een onverwacht zonnige lentedag, beginnen we onze wandeling bij een plek die meteen duidelijk maakt hoe bijzonder dit stukje Nederland is: Fort Sint Andries. De lucht is helder en het fort ligt als een stille reus in het landschap — half ruïne, half monument, maar vooral een plek waar eeuwen geschiedenis voelbaar zijn.

Fort Sint Andries werd in 1599 door de Spanjaarden gebouwd, precies op de plek waar Maas en Waal elkaar bijna raken. Het was toen het grootste militaire bouwwerk van de Spanjaarden in de Lage Landen. De Hollanders gaven het fort een veelzeggende bijnaam: de Sleutel tot Holland. Wie dit punt beheerste, beheerste de toegang tot het hart van de Republiek.

Het fort had de vorm van een vijfhoek, met bastions die namen droegen als Austria, Aragon en Velasco. Het was een plek van belegeringen, muiterijen en strategische zetten. In 1600 viel het uiteindelijk in Staatse handen, waarna het nog eeuwenlang een rol speelde in de verdediging van het rivierengebied. Later, in 1815, werd iets westelijker een nieuw torenfort gebouwd — het eerste in Nederland — waarvan vandaag de ruïnes nog zichtbaar zijn.

Vanaf het fort lopen we richting het Kanaal van Sint Andries, een korte maar historische verbinding tussen Maas en Waal. Het kanaal werd al in 1599 gegraven, tegelijk met het oude fort, en diende als strategische waterweg. Later, in 1856, werd het afgesloten met een schutsluis om het peilverschil tussen de rivieren te beheersen. Het huidige kanaal dateert uit de jaren ’30 van de twintigste eeuw, toen de Maas werd gekanaliseerd.

De zon staat laag maar warm, het water glinstert, en het is bijna surrealistisch hoe snel de landschappen hier wisselen. Binnen twee kilometer staan we al aan de Waal, terwijl we net nog langs de Maas liepen. Het is alsof je door een miniatuurversie van Nederland wandelt: twee grote rivieren, een kanaal, dijken,  oude rivierarmen, de lage uiterwaarden, de subtiele verhogingen in het terrein — alles binnen handbereik.  En op 1 maart staat het water hoog. De uiterwaarden staan vol met water. Mooi gezicht hoor!

Heerewaarden zelf ligt op een natuurlijke stroomrug, een hogere zandige ondergrond die het dorp eeuwenlang bescherming bood. Daardoor overstroomt het dorp zelf zelden. Maar omdat het ingeklemd ligt tussen twee grote rivieren, stonden de dijken regelmatig onder extreme druk. Dat leidde tot de bekende evacuaties van 1993 en 1995 — niet omdat het dorp zou overstromen, maar omdat een dijkdoorbraak catastrofaal zou zijn geweest.

Wandelen langs de Maas.

Wie vandaag door Heerewaarden wandelt, ziet vooral rust. Maar onder die stilte schuilt een geschiedenis die ooit zinderde van één activiteit: Zalmvisserij.

Lang voordat evacuaties en dijkversterkingen het ritme bepaalden, was Heerewaarden een centrum van de Nederlandse zalmvisserij. Tot ver in de 19e eeuw trokken enorme scholen zalm vanuit de Noordzee stroomopwaarts. De vissers van Heerewaarden leefden met dat ritme. Langs de oevers stonden houten visweren: ingenieuze constructies van palen, riet en vlechtwerk die de zalm naar fuiken leidden.
Het waren bouwwerken die meebewogen met de rivier, bijna alsof ze zelf leefden. De vissers kenden elke verandering in stroming, elke wind die de vangst kon maken of breken. In sommige jaren was de overvloed zo groot dat zalm als volksvoedsel gold — arbeiders klaagden zelfs dat ze het te vaak kregen.

Maar de voorspoed was kwetsbaar. Met de komst van stoomschepen, riviernormalisatie, vervuiling en later de industrialisatie stortte de zalmstand in. Rond 1950 was de trek vrijwel verdwenen. De visweren verdwenen uit het landschap, en met hen een eeuwenoud ambacht.

We zien nog maar weinig terug van de Zalmvissertij op ons wandelpad.

Van de Maas wandelen we binnen een paar minuten naar de Waal, Eigenlijk krankzinnig. Door de uitwerwaarden en de dijk terug naar het beginpunt van deze wandeling.